ZAMANIN GİZEMLİ DEHLİZLERİNDE: DÜN, BUGÜN, YARIN… YA DA HİÇBİRİ!

ZAMANIN GİZEMLİ DEHLİZLERİNDE: DÜN, BUGÜN, YARIN… YA DA HİÇBİRİ!

Tanpınar’ın dizelerinden Einstein’ın evrenine, kara deliklerden zaman yolculuğuna uzanan, insanın varoluşuna dair küçük bir yolculuk… Ah, ne çok severim Ahmet Hamdi Tanpınar’ın Ne İçindeyim Zamanın şiirini. Ne derin anlamlar, ne büyük sırlar gizlidir o mısralarda…

Ne içindeyim zamanın,
Ne de büsbütün dışında;
Yekpare, geniş bir anın
Parçalanmaz akışında.

Bu dört dizeyi her okuyuşumda başka bir âleme dalarım. Sanki zaman dediğimiz o görünmez varlık, bir anlığına durur da kendisini seyretmeme izin verir. Zaman… Ne tuhaf bir şeydir şu zaman! Herkesin sahip olduğu, fakat hiç kimsenin durduramadığı; herkesin içinde yaşadığı, fakat kimsenin tam anlamıyla kavrayamadığı o büyük sır… Bir çocuğun doğumuyla başlayan, bir annenin yüzündeki çizgilerde derinleşen, âşıkların kavuşmasını bazen bir sonsuzluğa dönüştüren, bazen de bir ömrü göz açıp kapayıncaya kadar tüketen zaman…

Acaba gerçekten akıp giden bir şey midir zaman? Yoksa biz mi onun içinde ilerliyoruz? Belki de geçmiş, bugün ve gelecek sandığımız kadar birbirinden ayrı değildir. İnsanlık yüzyıllardır bu soruların peşinde koşuyor. Filozoflar düşünmüş, şairler yazmış, fizikçiler denklemler kurmuş. Zamanda yolculuk üzerine nice filmler çekilmiş, romanlar yazılmış, bilimsel teoriler geliştirilmiş.

Peki, nedir bu zaman? Neden yaşlanırız? Neden ışık hızına yakın hareket eden bir uzay gemisindeki insan, Dünya’da kalan ikizinden daha genç olabilir? Neden güçlü bir kütleçekim alanında zaman daha yavaş geçer? Ve en heyecan verici soru… Geçmişe dönebilseydik, değiştirdiğimiz küçücük bir olay bütün geleceğimizi değiştirebilir miydi? Belki de değiştirdiğimiz gelecek, artık bizim geleceğimiz olmazdı! Kim bilir?

Liseli yıllarımdan beri hayranlıkla okuduğum Stephen Hawking’in kitapları, az mı ağzımı açık bırakmıştır! Kara delikler, solucan delikleri, evrenin başlangıcı, zamanın sonu… Bir de Erich von Däniken’in sıra dışı kitapları vardı elbette. Onları okurken insanın hayal gücü öylesine coşardı ki, gecenin sessizliğinde duyduğum her çıtırtı, gaipten gelen bir ses gibi korkuturdu beni!

Gerçi yıllar içinde öğrendim ki, hayal gücünü harekete geçiren iddialarla bilimsel kanıtlar birbirinden çok farklı şeyler. Von Däniken’in eski uygarlıklarla dünya dışı ziyaretçiler arasında kurduğu ilişkilerin bilimsel olarak doğrulanmış olmadığını da belirtmeliyim. Ama insanın bilinmeyene duyduğu merakı körükledikleri inkâr edilemez.

Ben, öldükten bir yüzyıl sonra Dünya’ya yeniden bakabilmeyi ne çok isterdim! Şöyle 100 yıl sonrasına küçük bir yolculuk… İnsanlık neler başarmış? Hastalıkları yenebilmiş mi? Başka gezegenlerde yaşam kurmuş mu? Yapay zekâ nereye ulaşmış? Savaşlar bitmiş mi? İnsanlar birbirlerini sevmeyi biraz daha öğrenmiş mi? Ama bir şartım olurdu. Ben onları görebileyim, onlar beni göremesin! Ne olur ne olmaz… Yüz yıl sonrasının insanlarıyla karşılaşınca başıma neler geleceğini nereden bilebilirim? Belki beni bir araştırma laboratuvarına kapatırlar. Belki de ilk soruları, “Siz gerçekten 21. yüzyıldan mı geldiniz?” olur. Şaka bir yana, insanın geleceği merak etmesinin altında belki de çok hüzünlü bir gerçek yatıyor.

Ömrümüz sınırlı, merakımız ise sınırsız. Haydi gelin, bilimin ışığında zamanın bu gizemli dehlizlerine birlikte girelim. Ama öyle karmaşık formüllerle, anlaşılmaz denklemlerle değil. Güzel bir hikâye anlatır gibi… Kim bilir, belki yolculuğumuzun sonunda zamanı çözemez ama ona başka türlü bakmayı öğrenebiliriz.

Zaman dediğimiz şey gerçekten var mı? Önce küçük bir hayal kuralım. Bir odadasınız. Duvarınızda bir saat var. Saniye ibresi hiç durmadan ilerliyor. Tik… Tak… Tik… Tak… Siz saati izliyorsunuz. Fakat birden aklınıza şu soru geliyor: Saat zamanı mı ölçüyor, yoksa yalnızca düzenli olarak gerçekleşen bir hareketi mi? Aslında saatler, belirli fiziksel süreçlerin tekrarlanmasını kullanarak süreleri ölçüyor. Örneğin modern atom saatleri, atomların belirli enerji düzeyleri arasındaki geçişleri temel alıyor. Ama bu, zamanın ne olduğunu bütünüyle açıklamıyor. Burada iki büyük düşünür karşımıza çıkıyor: Isaac Newton ve Albert Einstein. Newton’un evreninde zaman, her yerde aynı hızla ilerleyen evrensel bir düzen gibiydi. İster Dünya’da olun ister uzak bir yıldızın çevresinde, zamanın kendi başına, değişmeden akıp gittiği düşünülüyordu. Sonra Einstein geldi. İnsanlığın zaman hakkındaki düşüncelerini kökünden değiştirdi. Einstein’ın 1905 yılında ortaya koyduğu Özel Görelilik Kuramı, zamanın bütün gözlemciler için aynı hızda ilerlemek zorunda olmadığını gösterdi. 1915 yılında geliştirdiği Genel Görelilik Kuramı ise kütleçekimin de zamanın geçişini etkilediğini ortaya koydu. İnsanın aklı almıyor, değil mi? Oysa bu yalnızca teorik bir düşünce değil. Bugün son derece hassas saatlerle ölçülebilen, teknolojide hesaba katılması gereken bir fiziksel gerçek.

Burada çok önemli bir ayrıntı var. Zamanın farklı gözlemciler için farklı hızlarda geçmesi, kişinin kendi saatinin bozulduğu ya da yaşamını ağır çekimde hissettiği anlamına gelmiyor. Herkes kendi bulunduğu yerde zamanını olağan biçimde deneyimliyor. Fark, farklı yollar izlemiş saatler yeniden karşılaştırıldığında ortaya çıkıyor. Düşünsenize… Belki de evrenin tek bir ortak saati yok!

Işık hızına yaklaşan bir gemide neden daha genç kalırız? Şimdi asıl heyecanlı yere geldik. Diyelim ki ikiz kardeşinizle aynı yaştasınız. Siz Dünya’da kalıyorsunuz. Kardeşiniz ise son derece gelişmiş bir uzay gemisine binip ışık hızının yüzde 99’una ulaşarak uzayda yolculuğa çıkıyor. Bir süre sonra geri dönüyor. Kapıyı açıyorsunuz. Karşınızda sizden çok daha genç kalmış kardeşinizi görüyorsunuz! Bu, bilimkurgu filmlerinin uydurduğu bir masal değil. Einstein’ın Özel Görelilik Kuramı’nın öngördüğü ve zaman genişlemesi adı verilen fiziksel olgunun bir sonucu. Şöyle düşünelim. Uzay gemisinin yolculuğunu, Dünya’daki saatlere göre toplam 50 yıl sürecek şekilde tasarladığımızı varsayalım. Gemide geçen süre ise yaklaşık 7 yıl olabilir. Elbette burada ışık hızının yüzde 99’unda geçen idealize edilmiş bir yolculuktan söz ediyoruz. Hızlanma, yavaşlama ve dönüş koşullarını da uygun biçimde hesaba katmamız gerekiyor. Ama sonuç değişmiyor. Dünya’da 50 yıl geçerken, yolculuk eden kardeşiniz için yalnızca yaklaşık 7 yıl geçmiş olabilir. Siz yaşlanmışsınız. O ise sizinle karşılaştırıldığında çok daha az yaşlanmış. İnsan bu noktada ister istemez şunu soruyor: İyi de, hangimizin zamanı gerçek? Cevabı daha da şaşırtıcı. İkinizin zamanı da gerçek! Çünkü görelilik kuramında önemli olan, herkes için geçerli tek bir zaman sayacı değil, her gözlemcinin uzay-zamanda izlediği yol boyunca ölçülen süredir. Fizikte buna öz zaman denir. İşte ünlü İkizler Paradoksu böyle doğuyor. Aslında fiziksel bir çelişki yok. Yolculuk yapan kardeşiniz yön değiştirdiği ve Dünya’ya döndüğü için iki kardeşin uzay-zamandaki yolculukları birbirine eşdeğer değil. İşin en güzel tarafı şu: Bu olay geleceğe yolculuğun fiziksel olarak mümkün olduğunu gösteriyor. Evet, yanlış okumadınız! Görelilik sayesinde bir insan, kendi yaşadığı süreye kıyasla Dünya’nın çok daha uzak bir geleceğine ulaşabilir. Fakat burada bir hayal kırıklığı da var. Böyle bir yolculuk için son derece yüksek hızlara, olağanüstü enerjiye ve bugün sahip olmadığımız mühendislik olanaklarına ihtiyacımız bulunuyor. Yine de bilimsel ilke sağlam. Geleceğe doğru zaman yolculuğu, yalnızca hayal gücünün ürünü değil; göreliliğin doğrulanmış bir sonucu. Ah, keşke bu uzay gemilerinden biri kapımızın önünde bekliyor olsaydı!

Kütleçekimi zamanı nasıl yavaşlatıyor? Sıkı durun, şimdi daha da şaşırtıcı bir şey anlatacağım. Meğer zaman yalnızca hızdan değil, kütleçekiminden de etkileniyormuş! Diyelim ki iki arkadaşız. Siz yüksek bir dağın zirvesinde yaşıyorsunuz. Ben ise deniz seviyesinde. Bir süre sonra saatlerimizi karşılaştırıyoruz. Ve görüyoruz ki sizin saatiniz benimkinden çok az daha hızlı ilerlemiş. Neden? Çünkü Dünya’nın kütleçekim alanında daha düşük konumlarda bulunan saatler, daha yüksek konumlarda bulunan saatlere kıyasla daha yavaş çalışır. Üstelik bu fark, hassas atom saatleriyle ölçülebiliyor.

2022 yılında ABD Ulusal Standartlar ve Teknoloji Enstitüsü (NIST) ile JILA araştırmacıları, yalnızca milimetre ölçeğindeki yükseklik farklarında bile kütleçekimsel zaman genişlemesini ölçebildiler. Bir düşünün… Bazen zamanın farklı akışını gözlemlemek için başka galaksilere gitmeye bile gerek yok! Elbette Dünya’daki bu farklar günlük hayatımızı hissedilir biçimde değiştirecek kadar büyük değil. Ama bir kara deliğin yakınlarına gittiğimizi hayal edelim. İşte o zaman mesele çok daha ilginçleşiyor.

Kara deliğin çevresindeki güçlü kütleçekim alanı, uzaktaki bir gözlemciyle karşılaştırıldığında zamanın çok daha yavaş geçmesine neden olabilir. Böylesine bir ortamda, uygun koşullardaki bir yolcunun birkaç saati boyunca uzaktaki evrende çok daha uzun süreler geçmesi teorik olarak mümkündür. Bununla birlikte, bir kara deliğe yaklaşmak hiç de güvenli bir yolculuk değil. Gelgit kuvvetleri, yoğun ışınım ve yörünge koşulları ciddi tehlikeler yaratabilir. Dahası, olay ufkunun içine giren bir yolcu için geri dönüş yolu bulunmaz. Christopher Nolan’ın Interstellar filmindeki zaman farklarını hatırladınız mı? Filmin en etkileyici yanlarından biri, bu fikrin tamamen hayal ürünü olmamasıydı. Belirli ve oldukça uç fiziksel koşullarda, büyük bir kara deliğin yakınında geçen bir saat ile uzakta geçen yıllar arasında çarpıcı farklar oluşabilir. Şimdi düşünün… Sevdiğiniz insanla vedalaşıp böyle bir yolculuğa çıkıyorsunuz. Size göre birkaç saat geçiyor. Döndüğünüzde onun bir ömür yaşadığını öğreniyorsunuz.

Siz onu bıraktığınız yaşlarda kalmışsınız. O ise artık yaşlanmış. Hatta belki de hayatta değil. Bilimin bazı gerçekleri, insanın yüreğini en hüzünlü şiirlerden bile daha fazla sarsabiliyor. Çünkü burada yalnızca zamanın değil, kavuşmanın da göreliliğinden söz ediyoruz.

Peki neden yaşlanıyoruz? Zaman mı bizi eskitiyor? İşte benim en çok düşündüğüm sorulardan biri.

Neden yaşlanıyoruz? Neden çocukluğumuzdaki bedenimizle yaşamaya devam edemiyoruz? Neden bir zamanlar hiç yorulmadan koşan bacaklarımız yavaşlıyor, saçlarımız beyazlıyor, yüzümüzde çizgiler beliriyor? Bilim burada zaman ile biyolojik yaşlanmayı birbirinden ayırıyor. Yaşlanmamızın nedeni, zamanın görünmez bir el gibi bedenimizi aşındırması değil. Asıl neden, yaşadığımız süre boyunca hücrelerimizde ve dokularımızda meydana gelen çok sayıda biyolojik değişimin birikmesi. DNA hasarları, hücrelerin onarım kapasitelerindeki değişimler, mitokondrilerin işlevlerinde bozulmalar, kök hücrelerin yenilenme gücünün azalması, hücresel yaşlanma ve kronik iltihaplanma bunlardan yalnızca bazıları. 2023 yılında Cell dergisinde yayımlanan kapsamlı bir bilimsel çalışma, yaşlanmanın birbirleriyle ilişkili on iki temel özelliğini ele aldı. Bilim insanları artık yalnızca insanın kaç yıl yaşadığına değil, hücrelerinin ve dokularının hangi biyolojik durumda olduğuna da bakıyor. Bu yüzden takvim yaşımızla biyolojik yaşımız aynı olmak zorunda değil. Ama dikkat! Uzay gemisinde daha az yaşlanmak ile biyolojik yaşlanmayı tedavi ederek yavaşlatmak birbirinden farklı konular. Birincisinde, iki insanın fiziksel olarak deneyimlediği süreler farklıdır. İkincisinde ise aynı süre içinde gerçekleşen biyolojik süreçleri değiştirmeye çalışırız. Biyolojik yaşlanmayı yavaşlatmak üzerine umut verici araştırmalar var. Ancak insanlarda yaşlanmayı bütünüyle durdurabilen ya da güvenilir biçimde tersine çevirebilen bir yöntem henüz bulunmuş değil. Bütün bunları düşündüğümde aklıma hep aynı şey geliyor. İnsan yalnızca yıllarını kaybettiği için mi üzülüyor? Yoksa o yıllarda yapamadıklarını, söyleyemediklerini, yaşayamadıklarını düşündüğü için mi? Belki de yaşlanmanın en ağır tarafı bedenimizin değişmesi değil. Geriye dönüp bakınca, bazı anların bir daha yaşanamayacağını bilmek.

Geçmişe yolculuk: Büyükbaba paradoksu Geleceğe gitmenin fiziksel temelini konuştuk. Peki ya geçmiş?  Burada bilim, felsefe ve hayal gücü birbirine karışıyor. Diyelim ki bir zaman makinesi icat ettiniz. Makineye bindiniz ve büyükbabanızın henüz çocuk sahibi olmadığı yıllara gittiniz. Sonra büyükbabanızın hayatta kalmasını engelleyen bir olay yarattınız. Bu durumda ebeveynlerinizden biri hiç doğmayacak. Dolayısıyla siz de doğmayacaksınız. Ama siz doğmadıysanız geçmişe gidip bu olayı nasıl gerçekleştirdiniz? İşte karşınızda meşhur Büyükbaba Paradoksu! İnsanın zihnini düğümleyen bir çelişki. Bu paradoks yalnızca bilimkurgu yazarlarının ilgisini çekmiyor. Fizikçiler ve filozoflar da geçmişe yolculuğun mantıksal sonuçlarını araştırıyor. Peki çözüm var mı? Kesin olarak doğrulanmış bir çözüm henüz yok. Ama üzerinde düşünmeye değer bazı yaklaşımlar bulunuyor.

Birinci olasılık: Geçmiş değiştirilemez Novikov Öz Tutarlılık İlkesi olarak bilinen yaklaşım, geçmişe yolculuk mümkün olsa bile gerçekleşmiş tarihle çelişen olayların meydana gelemeyeceğini öne sürüyor. Örneğin büyükbabanızı öldürmek için geçmişe gittiğinizi düşünelim. Tam harekete geçeceğiniz sırada silahınız tutukluk yapıyor. Ya da sizi durduran beklenmedik bir olay gerçekleşiyor. Belki de büyükbabanızı kurtaran kişi, farkında olmadan siz oluyorsunuz! Bu yaklaşımda geçmişi değiştiremiyorsunuz. Çünkü geçmişe yaptığınız yolculuk zaten o geçmişin bir parçası. Ne tuhaf, değil mi? Belki de değiştirmek istediğimiz bazı olayların gerçekleşmesinde, bizzat gelecekteki hâlimizin payı vardır!

İkinci olasılık: Başka bir zaman çizgisi oluşturursunuz. Şimdi daha da heyecan verici bir kapı açalım. Diyelim ki geçmişe gittiniz ve büyükbabanızın hayatını değiştirdiniz. Fakat kendi geçmişinizi değiştirmek yerine, farklı bir tarihin oluştuğu başka bir gerçekliğe geçtiniz. Bu yeni gerçeklikte sizin doğumunuz gerçekleşmeyebilir. Ama geldiğiniz gerçeklikte doğmuş olduğunuz gerçeği ortadan kalkmaz. İşte paralel evrenler ve çoklu tarihler üzerinden geliştirilen bazı zaman yolculuğu modelleri böyle bir olasılığı tartışıyor. Ancak çok önemli bir ayrım yapmalıyım. Kuantum mekaniğindeki Çoklu Dünyalar Yorumu, bazı kuantum olaylarının farklı dallarda gerçekleştiğini varsayan bir yorumdur. Bu yorumun doğru olması, insanların geçmişe giderek istedikleri yeni tarihleri oluşturabileceği anlamına gelmez. Bir başka ifadeyle, çoklu evren fikri ile geçmişi değiştiren zaman yolculuğu aynı teori değildir. Bunların birbirine bağlanması için ayrıca fiziksel bir mekanizmanın gösterilmesi gerekir. Bugün elimizde böyle bir mekanizmanın çalıştığını doğrulayan deneysel kanıt bulunmuyor. Ama hayal kurmanın önüne kim geçebilir? Belki başka bir gerçeklikte daha farklı kararlar vermiş bir ben yaşıyordur. Başka kitaplar yazmış, başka şarkılar bestelemiş, başka insanları sevmiş… Belki de oradaki ben, bu satırları hiç yazmamıştır. Düşünmesi bile insanı heyecanlandırıyor.

Üçüncü olasılık: Doğa geçmişe gitmemize izin vermiyor. Bu yaklaşımın en önemli isimlerinden biri, hayranlık duyduğum Stephen Hawking. Hawking, 1992 yılında yayımladığı çalışmasında *Kronolojiyi Koruma Varsayımı* olarak bilinen fikri ele aldı. Bu varsayıma göre doğanın fizik yasaları, geçmişe yolculuğa olanak verebilecek kapalı zaman benzeri eğrilerin oluşmasını engelliyor olabilir. Basitçe söylemek gerekirse evren, nedenselliğin bozulmasına izin vermiyor olabilir. Sanki doğa bize şöyle diyormuş gibi: “İleriye gidebilirsin ama yaşanmış olanı yeniden yazamazsın!” Elbette bu henüz kanıtlanmış bir doğa yasası değil. Fakat geçmişe yolculuğun neden bu kadar zor, belki de imkânsız olduğunu açıklamaya çalışan ciddi bir fiziksel önerme.

Kara delikler ve solucan delikleri: Evrenin gizli geçitleri. Ah, kara delikler! Liseli yıllarımdan beri büyülendiğim, düşündükçe hem korktuğum hem de daha çok öğrenmek istediğim o esrarengiz gök cisimleri… Kara delikler, kütleçekiminin öylesine güçlü olduğu bölgelerdir ki, olay ufku denilen sınırın içinden ışık bile dışarıya ulaşamaz. Fakat kara delikler yalnızca yutan kozmik canavarlar değil. Aynı zamanda uzay ve zaman hakkındaki bilgimizin sınırlarını zorlayan doğal laboratuvarlar. Einstein’ın Genel Görelilik Kuramı, kütlenin ve enerjinin uzay-zamanın geometrisini değiştirdiğini anlatır. Peki, bu geometri yalnızca eğrilmekle kalmayıp uzak bölgeleri birbirine bağlayabilir mi? İşte solucan deliği düşüncesi burada ortaya çıkıyor. Bir kâğıdın üzerine iki nokta koyduğunuzu düşünün. Noktalar birbirinden çok uzakta. Normalde birinden diğerine ulaşmak için kâğıdın yüzeyinde uzun bir yol gitmeniz gerekiyor. Ama kâğıdı katlayıp iki noktayı birbirine yaklaştırırsanız? Aralarında çok daha kısa bir bağlantı kurabilirsiniz. Solucan deliği fikri, uzay-zamanda buna benzeyen geometrik bir bağlantının mümkün olup olmadığını araştırıyor. Einstein ve Nathan Rosen’ın 1935 yılında ele aldığı Einstein-Rosen köprüsü, bu düşüncenin tarihsel temellerinden biri. Ancak burada bilimle bilimkurguyu kesinlikle ayırmalıyız. Solucan deliklerinin gerçekten var olduğuna ilişkin gözlemsel bir kanıtımız yok. Üstelik bazı matematiksel solucan deliği çözümleri, insanların içinden güvenle geçebileceği yapılar değil.

Geçilebilir bir solucan deliğini açık tutmak için olağan dışı enerji koşullarına ihtiyaç duyulabileceği düşünülüyor. Böyle bir yapının doğada bulunup bulunamayacağı ise bilinmiyor. Kısacası solucan delikleri, bilimsel kuramların içinde incelenen son derece ilginç olasılıklar. Ama henüz keşfedilmiş kozmik geçitler değiller. Yine de düşünsenize… Bir gün insanlık gerçekten uzay-zamanın uzak bölgelerini birbirine bağlamanın yolunu bulursa? Belki yıldızlar arası yolculuk kavramı kökten değişir. Ama şimdilik elimizde bir bilet yok!

Zaman neden hep ileriye akıyor? Beni en çok düşündüren sorulardan biri de bu. Neden geçmişi hatırlıyoruz da geleceği hatırlamıyoruz? Neden kırılan bir bardak kendiliğinden yeniden birleşmiyor? Neden dökülen parfümün kokusu odada yayılıyor da kendiliğinden şişeye geri dolmuyor? Bunun önemli bir kısmını termodinamiğin ikinci yasasıyla açıklıyoruz. Burada karşımıza entropi denilen kavram çıkıyor. Entropiyi yalnızca düzensizlik olarak tanımlamak eksik kalır. Daha doğru bir ifadeyle, bir sistemin makroskopik durumunu gerçekleştirebilen mikroskobik düzenlemelerin sayısıyla ilişkili fiziksel bir büyüklüktür. İzole bir sistemde toplam entropinin azalmaması, doğanın en temel istatistiksel eğilimlerinden biridir. Bu eğilim, geçmiş ile gelecek arasında neden belirgin bir fark deneyimlediğimizi anlamamıza yardım eder.

Buna zamanın termodinamik oku denir. Ama burada hâlâ çözülememiş büyük bir soru bulunuyor. Evren neden başlangıçta bu kadar düşük entropili bir durumdaydı? Bugün fizikçiler, zamanın yönünü açıklarken evrenin başlangıç koşullarını da araştırıyor. Yani kırılan bardağın neden kendiliğinden birleşmediğini anlamaya çalışırken, kendimizi evrenin doğuşunu sorgularken buluyoruz! Bilimin en sevdiğim yanı da bu. Küçücük bir sorunun ardında koca bir evren saklı olabiliyor. Bir de işin insani tarafı var. Bizim de içimizde bir zaman oku bulunmuyor mu? Çocukluğumuzdan gençliğimize, gençliğimizden olgunluğumuza uzanan… Kimi anılarımızı geride bırakırken kimilerini ömrümüz boyunca yanımızda taşıyoruz. Fakat fiziksel zamanın yönüyle insan belleğinin çalışma biçimi tamamen aynı sorun değil. Belleğin nasıl oluştuğunu açıklamak için sinirbilime, zamanın neden yönlü göründüğünü anlamak için de termodinamiğe başvuruyoruz. Yine de ikisi insanın içinde öyle güzel birleşiyor ki… Geçmiş yaşanmış olduğu için değil, hatırlandığı için de bizimle yaşamaya devam ediyor.

Acaba aramızda zaman yolcuları var mı? Şimdi biraz yaramazlık yapalım! Diyelim ki 2150 yılından bir zaman yolcusu geldi. Bir kafeye oturdu. Kahvesini içiyor. Çevresindeki insanları seyrediyor. Kimse onun gelecekten geldiğini bilmiyor. Peki, böyle birinin aramızda olması mümkün mü? Bilimsel açıdan bugün buna evet diyebileceğimiz güvenilir bir kanıt yok. Geçmişe gidip geri dönebilen bir zaman makinesinin çalıştığı da gösterilmiş değil. 2014 yılında yayımlanan ilginç bir çalışmada, Robert Nemiroff ve Teresa Wilson, internet üzerinde gelecekte gerçekleşecek bazı olaylara ilişkin, olaylardan önce paylaşılmış izler bulunup bulunamayacağını araştırdı. Zaman yolcularına işaret eden bir kanıt bulamadılar. Elbette bu, zaman yolculuğunun imkânsızlığını ispatlamıyor. Yalnızca böyle bir iddiayı destekleyen bulgu elde edilemediğini gösteriyor. Hawking’in zaman yolcularıyla ilgili düşünsel şakaları da meşhurdur. Gelecekten ziyaretçilerin neden ortalıkta görünmediğini sorgulaması, aslında bilimsel merakla mizahın nasıl birleşebileceğinin güzel bir örneği. Belki de zaman yolcuları gerçekten yok. Belki geçmişe yolculuk fiziksel olarak imkânsız. Belki de henüz bilmediğimiz bir engel var. Burada dürüst olmak gerekiyor. Bilmediğimiz bir şeyin mümkün olduğunu iddia etmekle, mümkün olup olmadığını araştırmak aynı şey değildir.

Ya geçmiş, bugün ve gelecek zaten birlikte var oluyorsa? Şimdi biraz daha derinlere inelim. Einstein’ın görelilik kuramı, evrensel bir “şimdi” kavramının düşündüğümüz kadar basit olmadığını gösteriyor. Birbirinden uzakta gerçekleşen iki olayın aynı anda olup olmadığı, gözlemcilerin hareket durumuna bağlı olabilir. Bu gerçek, zamanın doğası üzerine çok ilginç felsefi yorumlara kapı açıyor. Bunlardan biri Blok Evren yaklaşımı. Bu görüşte evren, geçmişten geleceğe doğru oluşan tek bir anlar dizisi yerine, dört boyutlu bir uzay-zaman bütünü olarak düşünülüyor. Geçmiş, bugün ve gelecek bu bütünün farklı bölgeleri gibi ele alınıyor. Biz ise kendi yaşam çizgimiz boyunca olayları sırayla deneyimliyoruz. Bu düşünceyi Tanpınar’ın dizeleriyle yan yana koyduğumda içim ürperiyor.

“Yekpare, geniş bir anın…” Acaba şairin sezgileriyle fiziğin matematiği, birbirlerinden habersiz aynı büyük gizemin çevresinde mi dolaşıyor? Elbette Tanpınar’ın şiirinden fiziksel bir teori çıkarmaya çalışmıyorum. Şiir başka bir hakikat arar, bilim başka. Üstelik Blok Evren, göreliliğin zorunlu ve tartışmasız tek felsefi yorumu da değil. Ama insanın düşünce dünyasında öyle güzel bir kapı açıyor ki… Belki de yaşadığımız her an, evrenin dört boyutlu yapısında kendisine ait bir yere sahiptir. Bir çocuğun ilk gülüşü… İki insanın ilk karşılaşması… Bir annenin evladına sarılışı… Son bir veda… Hepsi bir uzay-zaman hikâyesinin parçaları gibi düşünülebilir. Ne var ki bu düşünce, geçmişe geri dönebileceğimiz ya da kaybettiğimiz birini yeniden ziyaret edebileceğimiz anlamına gelmiyor. Bilimsel gerçeklerle insani özlemlerimizi karıştırmamalıyız. Ama yine de düşünmekten kendimi alamıyorum. Belki de insanın sonsuzluk arayışı, kaybettiği güzel anların hiçbir zaman bütünüyle yok olmamasını istemesinden doğuyor.

Bir yüzyıl sonrasına gitmek isterdim… Geldik benim en sevdiğim hayale. Diyelim ki bir mucize gerçekleşti. Ölümümün üzerinden tam yüz yıl geçmiş. Bana yalnızca bir günlüğüne Dünya’ya dönme hakkı veriliyor. Ama kimse beni göremeyecek. Kimse sesimi duyamayacak. Hiçbir şeye dokunamayacağım. Yalnızca seyredeceğim. Ne kadar tuhaf olurdu! Önce sokaklara çıkardım. Binalara, ağaçlara, insanların giysilerine, kullandıkları araçlara bakardım. Belki bildiğimiz otomobiller çoktan ortadan kalkmış olurdu. Belki insanlar Ay’da yaşıyor olurdu. Belki yapay zekâ, bugün aklımıza bile gelmeyen görevler üstlenmiş olurdu. Belki insanlık kanseri çok daha etkili biçimde tedavi edebilir, başka yıldız sistemlerine insansız araçlar gönderebilir hâle gelirdi. Bunların hiçbiri kesin değil. Gelecek hakkında kurduğumuz bütün bu cümleler, şimdilik beklenti ve hayalden ibaret. Sonra bir kitapçıya girerdim. Acaba hâlâ kitap basılıyor mu diye bakardım. Bir rafta kendi kitaplarımdan birini görsem… Kim bilir ne hissederdim? Belki birisi şiirlerimden birini okuyordur. Belki bir şarkım, tanımadığım bir insanın sesinde yeniden hayat bulmuştur. İşte o an, zaman yolculuğunun bütün bilimsel gizemlerini unutur, yalnızca o insanı dinlerdim. Sonra bir parka giderdim. Çocukları seyrederdim. Acaba yüz yıl sonrasının çocukları da bizim çocukluğumuzdaki gibi oyun oynuyor mu? Anneler evlatlarına aynı şefkatle sarılıyor mu? İnsanlar hâlâ âşık oluyor, kavuşuyor, ayrılıyor, özlüyor mu? Ve en önemlisi… İnsanlık bunca bilgiye, bunca teknolojiye rağmen daha merhametli olmayı öğrenebilmiş mi? Çünkü geleceğe dair asıl merakım teknolojinin ne kadar ilerleyeceği değil. İnsanın ne kadar değişeceği. Bilgimiz büyürken vicdanımız da büyüyebilecek mi? İşte bunu bilmek isterdim.

Belki de asıl mesele zamanda yolculuk yapmak değildir. Yazımız boyunca evrenin en gizemli koridorlarında dolaştık. Einstein’la zamanın esneyebildiğini öğrendik. Kara deliklerin çevresinde saatlerin nasıl farklı işlediğini düşündük. Solucan delikleriyle evrenin uzak köşeleri arasında hayalî köprüler kurduk. Büyükbaba paradoksuyla kendi varlığımızı sorguladık. Paralel evrenlerde başka hayatlarımız olup olamayacağını hayal ettik. Hawking’in zamanın geçmişe açılan kapılarını neden kapalı tutmak isteyebileceğini anlamaya çalıştık. Ama bütün bu yolculuğun sonunda dönüp dolaşıp aynı soruya geldim. Zaman nedir?

Bilim, zamanın nasıl ölçüldüğüne, hareket ve kütleçekimiyle nasıl ilişkili olduğuna, evrendeki olayların düzeninde nasıl rol oynadığına dair son derece güçlü açıklamalara sahip. Fakat zamanın en temel ontolojik doğası, yani gerçekliğin özünde ne olduğu sorusu hâlâ felsefe ve teorik fiziğin derin tartışmaları arasında yer alıyor. Belki gelecekte kuantum kütleçekimini açıklayan kapsamlı bir teori geliştirilecek. Belki zamanın sandığımız kadar temel bir kavram olmadığı anlaşılacak. Belki de bugün soramadığımız soruların cevaplarını bulacağız. Bilmiyoruz. Ama bilmediğimiz için araştırıyoruz. Bence insanı insan yapan en güzel özelliklerden biri de bu. Merak etmek. Sorular sormak. Cevaplarını bulamadığımız soruların peşinden gitmek. Bazen bir şiirin dört dizesinden yola çıkıp bütün evreni düşünmek… Şimdi Tanpınar’ın dizelerine yeniden dönmek istiyorum. “Ne içindeyim zamanın, ne de büsbütün dışında…” Ne kadar güzel anlatmış! Biz zamanın içindeyiz. Doğuyor, büyüyor, seviyor, yaşlanıyor ve sonunda bu dünyadan ayrılıyoruz. Ama düşüncelerimizle zamanın dışına da çıkabiliyoruz. Henüz yaşanmamış bir geleceği hayal edebiliyor, çoktan geride kalmış bir geçmişin hüznünü yüreğimizde taşıyabiliyoruz. Belki bedenimiz zamanın yasalarına bağlı. Ama hayal gücümüzün sınırlarını belirlemek o kadar kolay değil. Ben hâlâ yüz yıl sonrasını görmeyi isterdim. Ama bir gün böyle bir yolculuk gerçekten mümkün olursa, giderken yanıma ne alacağımı da biliyorum. Birkaç şiirimi. Birkaç şarkımı. Ve sevdiklerimin fotoğraflarını… Çünkü gelecekte ne kadar muhteşem bir dünya bulursam bulayım, geçmişimde sevdiğim insanları orada göremeyecek olmanın burukluğu içimde yaşayacak. Belki de bu yüzden geçmişe dönmeyi istemekle geleceği merak etmek birbirinden çok farklı duygular. Geleceğe giderken bilmediklerimizi ararız. Geçmişe dönerken ise kaybettiklerimizi… Galiba insan, hangi yüzyılda yaşarsa yaşasın, bütün bilimsel keşiflerine rağmen bu iki duygudan hiçbir zaman kurtulamayacak. Bir gün zamanın bütün sırlarını çözebilir miyiz, bilmiyorum. Ama o güne kadar bir şey yapabiliriz. İçinde bulunduğumuz anın değerini daha iyi anlayabiliriz. Çünkü kim bilir… Belki de bütün evrenin en büyük mucizesi, geçmişe dönebilmek ya da geleceği görebilmek değil… Şu anda, burada, bütün bunları düşünebiliyor olmamızdır. Belki de zamanın bize verdiği en büyük armağan, sonsuza kadar yaşayabilmemiz değil; sınırlı bir ömrün içinde sonsuz güzellikler yaratabilmemizdir.

Zamanın sırrını çözemedik belki… Ama onun içinde sevmeyi, hayal kurmayı, şiir yazmayı ve iz bırakmayı öğrendik. Bence bu da hiç az şey değil. Kim bilir, belki bir gün, yüz yıl sonrasından gelen bir okuyucu bu satırları okur ve gülümser. İşte o zaman ben orada olmasam bile, bir parçam geleceğe ulaşmış demektir. Belki de insanın gerçekleştirebildiği en güzel zaman yolculuğu, tam olarak budur.

Sarav Asiye Yiğit * 20 Kasım 2026